اکسیژندرمانی هایپرباریک (Hyperbaric Oxygen Therapy، HBOT) به استنشاق اکسیژن صددرصد در محفظهای با فشار ۲ تا ۳ اتمسفر گفته میشود. این روش با افزایش چندبرابری اکسیژن محلول در پلاسما، اکسیژنرسانی به بافتهای ایسکمیک را تقویت میکند.
اساس فیزیولوژیک
- افزایش غلظت اکسیژن محلول پلاسما تا ۲۰ برابر، بدون نیاز به هموگلوبین
- تحریک نوآنژیوژنز (تشکیل عروق جدید) از طریق فاکتورهای رشد
- بهبود عملکرد ضد میکروبی نوتروفیلها در محیط هوازی
- کاهش ادم بافتی و آسیب reperfusion
- اثر سینرژیک با برخی آنتیبیوتیکها
نشانههای پذیرفتهشده توسط UHMS
- زخم پای دیابتی Wagner درجه ۳ یا بالاتر که به درمان استاندارد ۳۰ روزه پاسخ نداده است
- نکروز ناشی از پرتودرمانی (Soft Tissue Radionecrosis) و استئورادیونکروز
- گرافتهای پوستی در معرض شکست
- عفونتهای نکروزان نسج نرم بهعنوان درمان کمکی
- استئومیلیت مزمن مقاوم
- آسیبهای لهشدگی شدید (Crush Injury)
شواهد در زخم پای دیابتی
مرور Cochrane Kranke و همکاران (۲۰۱۵) بر اساس کارآزماییهای موجود، نشان داد HBOT میتواند احتمال بسته شدن زخم پای دیابتی Wagner ≥۳ را در مدت ۶ هفته افزایش دهد، اما اثر آن بر کاهش قطع عضو بزرگ، در دادههای موجود قطعی نیست. کارآزمایی DAMO2CLES (۲۰۱۸) در بیماران ایسکمیک، تفاوت معنیدار با درمان استاندارد را نشان نداد؛ این موضوع نشان میدهد که انتخاب صحیح بیمار، کلید اصلی موفقیت است.
پروتکل معمول درمان
هر جلسه ۹۰ تا ۱۲۰ دقیقه طول میکشد و در محفظه با فشار ۲ تا ۲.۵ اتمسفر انجام میشود. در زخمهای مزمن معمولاً ۲۰ تا ۴۰ جلسه روزانه (پنج روز در هفته) لازم است. در طول هر جلسه، بیمار درون محفظه تنفس میکند، آرام است و تحت پایش پزشکی قرار دارد.
موارد منع و عوارض
- پنوموتوراکس درماننشده (منع مطلق)
- بیماری شدید انسدادی ریه (احتیاط شدید)
- تب بالای کنترلنشده، حملات تشنج
- بارداری: ارزیابی فردی لازم است
- عوارض شایع: درد یا فشار گوش (Otic Barotrauma)، نزدیکبینی موقت، کلستروفوبیا
- عوارض نادر: تشنج ناشی از سمیت اکسیژن (احتمال کمتر از ۰.۰۵ درصد در پروتکلهای استاندارد)
جایگاه HBOT در درمان مدرن زخم
HBOT یک درمان مکمل است، نه جایگزین. درمان استاندارد زخم — شامل دبریدمان، آفلودینگ، کنترل قند، کنترل عفونت و پانسمان مناسب — همچنان رکن اصلی است. HBOT در بیماران منتخب با زخم پیچیده میتواند سرعت بهبود را افزایش دهد، اما تصمیم برای آغاز آن باید پس از ارزیابی چندتخصصی گرفته شود.
منابع علمی
- Kranke P, Bennett MH, Martyn-St James M, et al. Hyperbaric oxygen therapy for chronic wounds. Cochrane Database Syst Rev. 2015;(6):CD004123. https://doi.org/10.1002/14651858.CD004123.pub4
- Santema KTB, Stoekenbroek RM, Koelemay MJW, et al. Hyperbaric Oxygen Therapy in the Treatment of Ischemic Lower-Extremity Ulcers in Patients With Diabetes (DAMO2CLES). Diabetes Care. 2018;41(1):112–119. https://doi.org/10.2337/dc17-0654
- Moon RE (ed). Hyperbaric Oxygen Therapy Indications, 14th Edition. Undersea and Hyperbaric Medical Society; 2019. https://www.uhms.org/
- Löndahl M, Katzman P, Nilsson A, Hammarlund C. Hyperbaric oxygen therapy facilitates healing of chronic foot ulcers in patients with diabetes. Diabetes Care. 2010;33(5):998–1003. https://doi.org/10.2337/dc09-1754