زخم پای دیابتی (Diabetic Foot Ulcer) یکی از مهم‌ترین عوارض دیررس دیابت است. بر اساس برآورد گروه بین‌المللی پای دیابتی (IWGDF)، حدود ۱۹ تا ۳۴ درصد از بیماران دیابتی در طول زندگی خود حداقل یک بار دچار زخم پا می‌شوند و این زخم‌ها مهم‌ترین علت قطع غیرتروماتیک اندام تحتانی در سراسر جهان هستند.

چرا پای بیمار دیابتی آسیب‌پذیر است؟

سه مکانیسم اصلی، پای فرد دیابتی را در معرض زخم قرار می‌دهد: نوروپاتی محیطی، بیماری شریانی محیطی (PAD) و اختلال در پاسخ ایمنی. نوروپاتی باعث می‌شود بیمار درد ناشی از فشار، اصطکاک یا جسم خارجی را احساس نکند؛ کاهش جریان خون شریانی، اکسیژن‌رسانی به بافت را مختل می‌کند؛ و اختلال در پاسخ ایمنی، احتمال عفونی شدن آسیب‌های کوچک را افزایش می‌دهد.

عوامل خطر اصلی

سابقه قبلی زخم یا قطع عضو در پا
نوروپاتی محیطی (کاهش حس لرزش، حس فشار با مونوفیلامان ۱۰ گرمی یا حس درد)
بیماری شریانی محیطی (نبض دیستال غایب یا ضعیف، شاخص مچ پا-بازویی غیرطبیعی)
تغییر شکل پا مانند هالوکس والگوس، انگشت چکشی یا پای شارکو
کنترل ضعیف قند خون (HbA1c بالاتر از ۸ درصد)
بیماری مزمن کلیه به‌خصوص در مرحله نیازمند دیالیز
کاهش بینایی و محدودیت تحرک که خوداحتیاطی روزانه را دشوار می‌کند

علائم هشداردهنده‌ای که نباید نادیده گرفته شوند

هرگونه قرمزی، تورم یا گرمای موضعی در پا
تاول، ترک پوست یا میخچه‌ای که خونریزی کرده یا تغییر رنگ داده است
بوی نامطبوع یا ترشح از زخم یا میان انگشتان
احساس بی‌حسی، گزگز یا سوزش پیش‌رونده
درد شبانه در ساق پا که با آویزان کردن پا تسکین می‌یابد (نشانه ایسکمی)
تب یا افزایش ناگهانی قند خون بدون علت روشن

ارزیابی منظم پای دیابتی

انجمن دیابت آمریکا توصیه می‌کند هر بیمار دیابتی حداقل سالی یک بار معاینه جامع پا شامل ارزیابی نوروپاتی، نبض شریان‌های محیطی، بررسی پوست و تغییرات استخوانی را انجام دهد. در بیماران پرخطر، فاصله ارزیابی به هر ۱ تا ۳ ماه کاهش می‌یابد.

پیشگیری: یازده توصیه روزانه

هر روز کف پا، میان انگشتان و پاشنه را با آینه یا کمک یک نفر معاینه کنید.
پاها را با آب ولرم (نه داغ) و صابون ملایم بشویید و خوب خشک کنید، به‌ویژه میان انگشتان.
از مرطوب‌کننده‌های بدون عطر برای پشت و کف پا استفاده کنید، اما هرگز میان انگشتان مرطوب‌کننده نمالید.
ناخن‌ها را صاف و کوتاه (نه بسیار کوتاه) و گوشه‌های آن را بدون تیز کردن کوتاه کنید.
هرگز پابرهنه راه نروید، حتی در منزل.
قبل از پوشیدن کفش، داخل آن را با دست بررسی کنید تا جسم خارجی یا چین خوردگی نباشد.
از کفش طبی مناسب با عرض کافی، بدون درز داخلی برجسته و با کفی مخصوص استفاده کنید.
از جوراب نخی یا الیاف ویژه دیابت استفاده کنید و آن را روزانه عوض کنید.
میخچه و پینه را با ابزارهای تیز برندارید؛ این کار را به متخصص بسپارید.
از کیسه آب گرم، بخاری برقی نزدیک پا یا حمام آب داغ پرهیز کنید.
در صورت مشاهده هرگونه تغییر، در همان ۲۴ ساعت اول با مرکز درمان زخم تماس بگیرید.

نقش کنترل قند، فشار خون و چربی

مطالعات کلاسیک DCCT و UKPDS نشان داده‌اند که هر یک درصد کاهش پایدار HbA1c تا حدود ۲۱ درصد خطر عوارض میکروواسکولر (از جمله نوروپاتی) را کاهش می‌دهد. کنترل فشار خون زیر ۱۳۰/۸۰ میلی‌متر جیوه و رساندن LDL به اهداف فردی، در کنار قطع کامل سیگار، احتمال زخم و قطع عضو را به‌طور معنادار کاهش می‌دهد.

چه زمانی باید فوراً به پزشک مراجعه کرد؟

هر زخمی روی پای بیمار دیابتی، حتی اگر بسیار کوچک به نظر برسد، یک اورژانس درمانی محسوب می‌شود. تأخیر در درمان حتی به اندازه چند روز می‌تواند زخم سطحی را به استئومیلیت تبدیل کند. بنابراین مراجعه به مرکز تخصصی زخم در اولین فرصت ضروری است.

منابع علمی

Bus SA, Lavery LA, Monteiro-Soares M, et al. Guidelines on the prevention of foot ulcers in persons with diabetes (IWGDF 2023 update). Diabetes Metab Res Rev. 2024;40(3):e3651. https://iwgdfguidelines.org/
American Diabetes Association. 12. Retinopathy, Neuropathy, and Foot Care: Standards of Care in Diabetes—2024. Diabetes Care. 2024;47(Suppl 1):S231–S243. https://doi.org/10.2337/dc24-S012
DCCT Research Group. The effect of intensive treatment of diabetes on the development and progression of long-term complications in insulin-dependent diabetes mellitus. N Engl J Med. 1993;329(14):977–986. https://doi.org/10.1056/NEJM199309303291401
UK Prospective Diabetes Study (UKPDS) Group. Intensive blood-glucose control with sulphonylureas or insulin compared with conventional treatment and risk of complications in patients with type 2 diabetes (UKPDS 33). Lancet. 1998;352(9131):837–853. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(98)07019-6
Armstrong DG, Boulton AJM, Bus SA. Diabetic Foot Ulcers and Their Recurrence. N Engl J Med. 2017;376(24):2367–2375. https://doi.org/10.1056/NEJMra1615439

زخم پای دیابتی: علل، علائم و راهکارهای پیشگیری